काठमाडौं, १८ फागुन । होली रंगहरूको पर्व हो, जसले वसन्त ऋतुको आगमनको संकेत गर्दै मानिसहरूलाई एकअर्कासँग जोड्ने र सामुदायिक भावना बढाउने काम गर्छ । परम्परागत रूपमा होलीमा प्रयोग गरिने रंगहरू फूल, बेसार, नीम र अन्य जडीबुटी जस्ता प्राकृतिक स्रोतबाट बनाइन्थ्यो, जुन छालाका लागि कोमल हुने मात्र नभई केही स्वास्थ्य लाभ पनि दिने गर्दथे ।

तर पछिल्ला वर्षहरूमा यी प्राकृतिक रंगहरूको स्थान कृत्रिम (सिन्थेटिक) रंगहरूले लिएका छन्, यस्ता आकर्षक र चम्किला देखिने होली रंगहरूले छाला एलर्जी, आँखा क्षति र श्वासप्रश्वाससम्बन्धी समस्या निम्त्याउन सक्छन् ।

यहाँ होलीका सम्भावित नकारात्मक असर र सुरक्षित प्राकृतिक विकल्पबारे मार्गदर्शन प्रस्तुत गरिएको छ ।

होली २०२६ मा सडकहरू रंगीन गुलाल र मुस्कानले भरिनेछन् , तर ती उज्याला रंगहरूको पछाडि लुकेका स्वास्थ्य जोखिमहरूलाई बेवास्ता गर्न मिल्दैन । बजारमा पाइने धेरै पाउडरहरूमा भारी धातु, औद्योगिक रङ र हानिकारक रसायन मिसाइएको हुन्छ । चिकित्सकहरूका अनुसार होलीका दुष्प्रभाव सामान्य ¥यासदेखि गम्भीर श्वासप्रश्वास समस्यासम्म हुन सक्छन् । विशेषगरी दम, संवेदनशील छाला वा एलर्जी भएका व्यक्तिहरूका लागि जोखिम अझ बढी हुन्छ ।

होली मनाउन बाहिर निस्कनुअघि कृत्रिम रंगहरूले छाला, आँखा, फोक्सो र समग्र स्वास्थ्यमा कस्तो असर पार्न सक्छन् भन्ने बुझ्नु आवश्यक छ, साथै सुरक्षित विकल्प छनोट गर्नु पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ ।

कृत्रिम होली रंगबाट हुने छालासम्बन्धी समस्या
कृत्रिम होली रंगहरूमा सिसा (लेड), पारा (मरकरी), क्रोमियम र सिलिका जस्ता भारी धातु मिसिएको हुन सक्छ। यस्ता रसायनहरूले छालामा जलन, चिलाउने, छाला रातो भएर दाग देखिनु र सम्पर्कबाट हुने छालाको एलर्जी निम्त्याउन सक्छ । पहिलेबाट छालासम्बन्धी समस्या भएका व्यक्तिहरूमा यसको असर झन् गम्भीर हुन सक्छ ।

बारम्बार सम्पर्कमा आउँदा छाला सुख्खा र संवेदनशील बन्न सक्छ, दीर्घकालीन एक्जिमा पनि हुन सक्छ । केही व्यक्तिहरूमा डाबर वा लामो समयसम्म रहने दागसमेत देखिन सक्छ । छालाको सुरक्षात्मक तह कमजोर भइसकेको अवस्थामा एलर्जी प्रतिक्रिया समयसँगै झन् गम्भीर हुन सक्छ ।

होली रंगले आँखामा हुने क्षति
रंग आँखा भित्र पसेमा आँखा रातो हुने, पोल्ने र सुन्निने समस्या देखिन सक्छ । धेरै अवस्थामा कृत्रिम रंगमा रहेका अम्ल (एसिड), क्षार (अल्काली) र विषाक्त रङका कारण कन्जक्टिभाइटिस (आँखा पाक्ने रोग) वा कर्नियल घाउ (आँखाको सतहमा घाउ) समेत हुन सक्छ ।

समयमै उपचार नगरेमा आँखामा परेको रंगले संक्रमण तथा दृष्टिसम्बन्धी समस्या समेत निम्त्याउन सक्छ । कन्ट्याक्ट लेन्स प्रयोग गर्ने व्यक्तिहरू अझ बढी जोखिममा हुन्छन्, किनकि पाउडर लेन्सको पछाडि अड्किन सक्छ र जलन झन् बढाउन सक्छ । चिकित्सकहरूले दुर्लभ तर गम्भीर संक्रमण जस्तै पेरिओर्बिटल नेक्रोटाइजिङ फास्साइटिसको जोखिमबारे पनि चेतावनी समेत दिएका छन् ।

श्वासप्रश्वास समस्या र फोक्सोको जोखिम
कृतिम रंगको पाउडर सजिलै साससँगै भित्र जान सक्छ । यस्ता साना कणहरूमा कीटनाशक, एस्बेस्टस वा भारी धातु मिसिएको हुन सक्छ । सासमार्फत शरीरभित्र प्रवेश गर्दा यसले दम (अस्थमा) को आक्रमण, ब्रोंकाइटिस, राइनाइटिस, घरघराहट र छातीमा जकडिने समस्या निम्त्याउन सक्छ ।

बारम्बार सम्पर्कमा आउँदा श्वासनली सुन्निन सक्छ र दीर्घकालीन अवरोधात्मक फोक्सो रोग (सीओपीडी) को जोखिम बढ्न सक्छ । दम, एलर्जी वा पहिलेबाट फोक्सोसम्बन्धी समस्या भएका व्यक्तिहरूले सुख्खा रंगसँग खेल्न पूर्ण रूपमा जोगिनु उपयुक्त हुन्छ ।

भित्री अङ्गमा पर्ने असर
अन्जानमै विषाक्त होली रंग सास वा खानाबाट शरीरभित्र पुगेमा भित्री अङ्गहरूमा असर पर्न सक्छ । पारा (मरकरी) र क्रोमियम जस्ता रसायनले मिर्गौला र कलेजोलाई क्षति पु¥याउन सक्छ । साथै गर्भवती महिलाहरूले विशेष सावधानी अपनाउनुपर्छ, किनकि यस्ता रसायनले गर्भमा रहेको शिशुमा पनि असर पार्न सक्छ ।

छोटो समयमै देखिने लक्षणहरूमा वाकवाकी लाग्ने, टाउको दुख्ने, रिंगटा लाग्ने र बान्ता हुने जस्ता समस्या देखिन सक्छ । कृत्रिम होली रंगमा प्रयोग हुने केही औद्योगिक रङ क्यान्सरजन्य मानिन्छन्, जसले लामो समयसम्मको सम्पर्कमा क्यान्सरको जोखिम बढाउन सक्छ ।

को बढी जोखिममा छन् ?
बालबालिका, गर्भवती महिला, दमका बिरामी र छालामा एलर्जी भएका व्यक्तिहरू होलीका दुष्प्रभावबाट बढी जोखिममा हुन्छन् । “अर्गानिक” भनेर लेबल गरिएका रंग पनि आधिकारिक रूपमा प्रमाणित नभएसम्म पूर्ण रूपमा सुरक्षित नहुन सक्छन् ।

सुरक्षित रूपमा होली मनाउने उपाय
टेसु (पालाँस) फूल, बेसार वा चुकन्दरबाट बनाइएका प्राकृतिक वा जडीबुटीजन्य गुलाल प्रयोग गर्नुपर्छ । यस्ता रंग छालाका लागि कोमल हुन्छन् र स्वास्थ्य जोखिम कम गर्छन् ।

खेल्नुअघि के गर्ने ?
छाला र कपालमा तेल वा मोइस्चराइजर लगाउनुपर्छ ।
पूरै बाहुला भएका कपडा र सुरक्षात्मक चस्मा लगाउनुपर्छ ।
कन्ट्याक्ट लेन्स प्रयोग गर्नु हुँदैन ।
रंग लगाएर धेरै समय घाममा बस्नु हुँदैन ।

खेलिसकेपछि के गर्ने ?
सफा पानीले तुरुन्त रंग पखाल्नु पर्छ ।
रंग नगएमा छालालाई असर हुनेगरी रगड्नु हुँदैन ।
छालामा लागेको रंग धुँदा सफा पानीको प्रयोग गर्ने, सफा र नरम कपडाले पुछ्ने ।
छाला र शरीरमा कुनै असर देखियो भने तत्काल चिकित्सकसँग परामर्श लिने ।